Ekrandaki bir sonraki haberin daha iyi olmayacağını biliriz. Yine de başparmağımız aşağı iner. Bir kriz, başka bir kriz için bağlam olur; birkaç dakikalık kontrol niyeti, yarım saatlik karanlık bir tura dönüşür. Sorun yalnızca kötü haberin çokluğu değildir. Belirsizliği azaltmak için açtığımız akış, kesinlik vermediği hâlde bizi yeni bir parçanın birazdan geleceğine ikna eder.
“Doomscrolling” bu davranışa verilen kullanışlı addır: Olumsuz içerikleri, ruh hâlimizi bozduğunu fark etsek bile, art arda tüketmek. Terim yeni sayılır; fakat arkasındaki gerilim tanıdık. Tehlikeyi gözden kaçırmama isteğiyle kendini koruma ihtiyacı aynı ekranda çarpışır. Bu yüzden kötü haberi durmadan izlemekle haberden tümüyle kaçmak, birbirinin karşıtı olmaktan çok aynı tükenmişliğin iki ucu olabilir.
Bir alışkanlıktan fazlası: kontrol arayışı
Patrick Satici ve çalışma arkadaşları, doomscrolling davranışını ölçmek için geliştirdikleri ölçekte beş maddelik bir yapı öneriyor. Üç ayrı çalışma, bu davranışın zihinsel iyi oluş, yaşam doyumu ve psikolojik sıkıntıyla ilişkisini inceliyor.*1 Araştırma, her uzun kaydırmanın bir bozukluk olduğu anlamına gelmiyor. Daha önemli olan, kişinin durmak istediği hâlde olumsuz akışa geri dönmesi ve bunun günlük deneyimi daraltması.
Travma psikolojisi alanındaki bir başka çalışma, COVID-19 döneminde doomscrolling ile psikolojik sıkıntı arasındaki ilişkiye dikkat çekiyor.*2 Buradaki mekanizma basit bir “kötü haber insanı üzer” cümlesinden daha karmaşık. Kaydırmak, kısa vadede hazırlıklı olma hissi verebilir. Ne var ki her yeni parça dünyanın kontrol edilemezliğini biraz daha büyütür. Kişi bilgi topladıkça sakinleşmek yerine yeni bilgiye daha bağımlı hâle gelir.
Can sıkıntısında telefona uzanma davranışında olduğu gibi, araya düşünülmüş bir karar girmeden ekran geçiş alanını doldurur. Doomscrolling’de bu otomatiklik, ahlaki bir görev duygusuyla da beslenebilir: Dünyada önemli şeyler olurken bakmamak sorumsuzluk gibi gelir. Oysa sürekli maruz kalmak, anlamlı eylemin yerine geçen bir tanıklık ritüeline dönüşebilir.
Haberden kaçmak da aynı hikâyenin parçası
Reuters Institute’ün 2025 Dijital Haber Raporu, seçici haber kaçınmasının birçok ülkede yüksek seyrettiğini; insanların haberleri moral bozucu, bunaltıcı veya hayatlarıyla ilgisiz bulabildiğini gösteriyor.*3 Genç kitle üzerine aynı yıl yayımlanan çalışma ise haberle temasın sosyal video, içerik üreticileri ve kişisel akışlar üzerinden parçalandığını anlatıyor.*4
Bu tablo ilk bakışta doomscrolling’le çelişiyor: İnsanlar hem nasıl durmadan haber tüketiyor hem de haberden kaçıyor olabilir? Çünkü kaçınma çoğu zaman tam bir kopuş değil, doz ayarlama çabasıdır. Kişi günlerce uzak kalır; önemli bir gelişmede uygulamayı açar; kaybettiği bağlamı tek oturuşta kapatmaya çalışırken yeniden akışa düşer. Kaçış ve aşırı tüketim, sürdürülebilir bir haber ritminin kurulamamasından beslenir.
Akışın sonu yoksa karar anı da yok
Basılı bir gazetenin son sayfası, televizyon bülteninin kapanış müziği vardır. Sonsuz akışta ise içerik bitmez; yalnız kullanıcı yorulur. Her aşağı hareket yeni bir ödül olasılığı taşır: farklı bir bilgi, daha açıklayıcı bir video, bizi nihayet rahatlatacak bir gelişme. Arayüz, “yeterince bilgi aldın” diyecek doğal bir durak sunmaz.
Bu nedenle çözümü yalnız iradeye bırakmak eksik kalır. Sosyal medya yorgunluğunda içerik üreticilerinin yaşadığı gibi, bireysel disiplin platformun teşvikleriyle sürekli mücadele eder. Dikkati mümkün olduğunca uzun tutmaya çalışan bir sistemde, “telefonu bırak” tavsiyesi doğru olabilir; fakat davranışı üreten çevreyi açıklamaz.
Instagram ve TikTok’un mola tasarımları
Instagram, Quiet Mode adıyla duyurduğu ve daha sonra Sleep Mode olarak genişlettiği özellikte bildirimleri susturuyor, etkinlik durumunu değiştiriyor ve gelen mesajlara otomatik yanıt verebiliyor.*5 TikTok ise genç hesaplarda günlük 60 dakikalık varsayılan ekran süresi sınırı getirerek süre dolduğunda bir parola girişiyle bilinçli karar anı yaratmaya çalıştı.*6
Bu iki vaka önemlidir; çünkü akışa küçük bir sürtünme ekler. Ancak sorumluluğu da büyük ölçüde kullanıcıya geri verir: Modu açmak, parolayı aşmamak, bildirimi yeniden etkinleştirmemek. Gençler için sosyal medya tasarımında gördüğümüz temel soru burada da geçerlidir: Güvenlik, ayarlarda bulunan bir seçenek mi, yoksa ürünün varsayılan davranışı mı?
Daha az haber değil, tamamlanabilen bir haber deneyimi
Doomscrolling’e karşı en gerçekçi yaklaşım haberi tümüyle kesmek değildir. Haberle temasın sınırlarını görünür kılmaktır. Belirli saatlerde özet okumak, aynı olayın onlarca yorumunu değil birkaç güvenilir kaynağı izlemek ve tüketimin sonuna bir eylem koymak—bağış, konuşma, not alma ya da gerçekten ekranı kapatma—bilgiyi pasif alarmdan anlamlı ilişkiye çevirebilir.
Platformlar açısından da çözüm yalnız “iyi oluş” bildirimi değildir. Akışa bitiş noktaları, kriz haberleri için bağlam kartları, tekrar eden içeriklerin azaltılması ve gece saatlerinde daha güçlü varsayılan sınırlar eklenebilir. Kullanıcıyı kaydırdığı için suçlamak, tasarımın yarattığı momentumu görünmez kılar.
Haber kuruluşları da bu ritmi tasarlayabilir. Canlı bloglarda neyin gerçekten yeni olduğunu işaretlemek, gün boyu yinelenen ayrıntıları ayırmak ve okura “şimdilik bilinenler bunlar” diyen özetler sunmak küçük ama etkili müdahalelerdir. Çünkü kaydırma dürtüsünü besleyen şey çoğu zaman haberin hacmi değil, önemli bir parçayı kaçırma ihtimalidir. Tamamlanmışlık hissi, bilginin değerini azaltmaz; okurun dikkatini korur.
Kötü haberden ayrılamamamız, kötü olana gizli bir hayranlık duyduğumuz anlamına gelmez. Çoğu zaman bir sonraki parçanın belirsizliği azaltacağına inanırız. Fakat sonsuz akış kesinlik üretmez; yalnızca karar anını erteler. İhtiyacımız olan daha çok bilgi değil, bilginin ne zaman yeterli olduğunu söyleyebilen bir ritimdir.
Kaynaklar
Satici ve diğerleri — Doomscrolling Scale: Its Association with Personality Traits, Psychological Distress, Social Media Use, and Wellbeing, Applied Research in Quality of Life, 2023.
Price ve diğerleri — Doomscrolling During COVID-19, Psychological Trauma, 2022.
Reuters Institute — Digital News Report 2025: Executive Summary, 2025.
Reuters Institute — How Platform-Driven News Outlets Are Attracting Young Audiences, 2025.
Meta — Instagram Quiet Mode, 2023.
TikTok — Screen Time Settings, destek belgesi.
