İnsan Gözü Görüyor, Kamera Görmüyor: Tasarım Gözetimden Saklanabilir mi?

Bir gömlek düşünün: Meydandaki herkes onu görüyor, açık kaynaklı bir kişi tespit modeli ise içindeki insanı çerçevelemekte zorlanıyor. Berlinli sanatçı ve tasarımcı Simon Weckert'in Digital Camouflage adlı işi, canlı renklerden oluşan bu küçük görsel çelişkiyi kamusal alanın ortasına taşıyor. Giysi insanı fiziksel olarak saklamıyor. Daha rahatsız edici bir şeyi gösteriyor: İnsan gözü ile makine gözü aynı bedene bakıp aynı şeyi görmeyebilir.1

Bu proje tam da Berlin'in Kottbusser Tor meydanında yapay zekâ destekli video gözetim pilotunu devreye aldığı dönemde yeniden gündeme geldi. Yetkililerin açıklamasına göre sistem yüz tanımayacak; görüntüleri anonimleştirilmiş iskelet biçimlerine çevirerek tehlikeli sayılan hareket örüntülerini işaretlemeyi deneyecek. Pilotun daha sonra Warschauer Strasse, Alexanderplatz ve Görlitzer Park gibi başka alanlara genişlemesi planlanıyor.2

Kamera artık yalnız kaydetmiyor, yorumluyor

Klasik güvenlik kamerası görüntüyü bir operatöre aktarır. Davranış analizi yapan sistem ise görüntü ile insan kararı arasına bir sınıflandırma katmanı ekler: yürümek, koşmak, sarılmak, kavga etmek ya da yere düşmek önce sayısal bir örüntüye çevrilir. Böylece kamusal alan iki kez tasarlanır. İlki kaldırım, ışık, tabela ve geçişlerden oluşan fiziksel çevredir. İkincisi, hangi hareketin “normal” hangisinin “şüpheli” görüneceğini belirleyen makine görüşüdür.

Berlin veri koruma yasası, kamusal video gözetimini kamu yararı ve gereklilik koşullarına bağlarken insanların gözetlenen alana girmeden önce bilgilendirilmesini de istiyor.3 Fakat bir tabelanın “kamera var” demesi, modelin hangi davranışı neden işaretlediğini anlatmıyor. Yapay zekâ ile üretilen reklamlar için şeffaflık tartışmasında olduğu gibi, sistemin varlığını açıklamak ile sistemin rolünü anlaşılır kılmak aynı şey değil.

Desen, makinenin ezberini hedefliyor

Digital Camouflage'ın tekniği “adversarial attack” olarak bilinen yönteme dayanıyor. Kişi tespit modelleri insan kavramını bizim gibi anlamıyor; eğitim verilerindeki kontur, oran, renk geçişi ve beden parçaları arasındaki istatistiksel ilişkileri arıyor. Kumaşa yayılan tekrar eden doku, bu ipuçlarını bozarak modelin güven puanını düşürmeyi amaçlıyor.

Weckert'in referans verdiği 2022 tarihli CVPR çalışması, tek bir yamadan farklı olarak bütün giysiye yayılabilen AdvTexture desenlerini çeşitli açılardan sınadı. Araştırmacılar, TC-EGA adını verdikleri yöntemle üretilen ve fiziksel kumaşa basılan dokuların farklı kişi tespit modellerini yanıltabildiğini gösterdi.4 Ağustos 2026'da yayımlanan bir ön baskı da benzer saldırıları daha doğal görünümlü, karo tabanlı desenlerle ve farklı ışık, açı ve mesafe koşullarında geliştirmeyi deniyor.5

Bu, dijital kültürün tasarımı nasıl yeniden kodladığına alışılmadık bir örnek ekliyor. Desen artık yalnız insan beğenisi, kimlik ya da moda için çizilmiyor; makinenin görsel gramerine de hitap ediyor. Kumaşın ikinci izleyicisi bir algoritma.

Gömlek Berlin polisinin sistemini atlattı mı?

Hayır; bunu doğrulayan bir test yok. Tasarımcı demonstrasyonlarını açık kaynaklı YOLO kişi tespit modeliyle yaptığını ve herhangi bir devlet sistemini yenme iddiasında bulunmadığını açıkça belirtiyor.1 Kottbusser Tor'da kullanılan model dışarıdan sınanamadığı için aynı desenin orada işe yarayıp yaramayacağı bilinmiyor. Alman gazetesi taz da projenin bu sınırını özellikle vurguluyor.6

Bu eksiklik projeyi zayıflatmaktan çok ana sorusunu keskinleştiriyor. Kamusal bir sistem insan davranışını değerlendirecekse yalnız üreticinin sunduğu başarı oranları yeterli mi? Bağımsız araştırmacılar modelin yanlış pozitiflerini, farklı bedenleri, kıyafetleri, ışık koşullarını ve hareket biçimlerini sınayamıyorsa “güvenli” görünen sistem aslında denetlenemeyen bir kara kutuya dönüşebilir.

Gözetimin karşı argümanı da var

Kameraları yalnızca baskı aracı olarak okumak meseleyi eksik bırakır. ABD Adalet Bakanlığı'nın özetlediği 40 yıllık meta-analiz, CCTV kullanımını genel olarak mütevazı bir suç azalmasıyla ilişkilendiriyor; en tutarlı sonuçlar otoparklar ve mal suçlarında görülüyor. Aktif izleme ve başka önlemlerle birlikte uygulanan sistemler daha güçlü sonuç veriyor.7 Birleşik Krallık College of Policing özeti ise şiddet suçu ve düzensizlikte istatistiksel olarak anlamlı genel bir etki bulunmadığını not ediyor.8

Dolayısıyla soru “kamera iyi mi kötü mü?” kadar basit değil. Nerede kullanıldığı, hangi davranışı aradığı, kararın nasıl doğrulandığı, verinin ne kadar tutulduğu ve hataya kimin itiraz edebildiği belirleyici. AI etiketi tartışmasının gösterdiği gibi, şeffaflık yalnız bir ibare değil; insanın sistemle kurduğu güven ilişkisinin tasarımıdır.

Yeni kamusal alanın görünmez tasarım briefi

Digital Camouflage işlevsel bir görünmezlik pelerini olmaktan çok eleştirel bir prototip. İnsanlara “saklanabilirsiniz” demiyor; makinelere teslim edilen görme işinin ne kadar koşullu olduğunu beden üzerinde sergiliyor. Kamera ağının teknik dili normalde kabinlerde, ihale dosyalarında ve kapalı modellerde kalırken, gömlek bu dili sokağa çıkarıyor.

Burada değişen yalnız güvenlik teknolojisi değil. Tasarımın muhatabı da çoğalıyor. Bir meydan insanlara rahat veya tehditkâr görünebilir; aynı meydan model için olasılık haritasıdır. Bir kıyafet insana canlı ve dikkat çekici gelir; bilgisayarlı görü için eksik bir beden olabilir. Kamusal alanı artık yalnız birbirimizin gözleriyle değil, bizi sınıflandıran sistemlerin gözleriyle de yaşıyoruz.

Weckert'in gömleği bu ikinci bakışı ortadan kaldırmıyor. Fakat onu kısa süreliğine görünür kılıyor. Bazen tasarımın en güçlü işi bir sorunu çözmek değil, kimin neyi nasıl gördüğünü tartışmaya açmaktır.

Kaynaklar

1. Simon Weckert, “Digital Camouflage”, 2025–devam ediyor — Proje sayfası